Mətbuatda oktyabrın 1-dən etibarən metro və bir sıra avtobus marşrutlarında gediş haqqının 60 qəpik olacağına dair xəbərlər yayılıb. Bəlkə də, bu, ilk baxışdan cəmi 10 qəpiklik artım cüzi görünür, lakin işçi sinfi üçün hər gün sadəcə iki dəfə metroya minmək aylıq 6 manat artıq xərc deməkdir, dörd nəfərlik ailədə isə bu məbləğ artıq 20-25 manata çatır. Yəni kiçik görünən bu rəqəm, əslində, ailələrin gündəlik büdcəsində hiss edilən ciddi təzyiqdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, ictimai nəqliyyatın təşkilində yol verilən əsaslı qüsurlara görə, insanlar bir sıra hallarda 2, hətta bəzən 3 ictimai nəqliyyat vasitəsi dəyişərək işə, universitetə çatmaq məcburiyyətində qalırlar. Marks yazırdı ki, kapitalizm insanı böyük fəlakətlərlə yox, gündəlik xırda ədalətsizliklərin kütləsi ilə əzir. Elə 10 qəpik artım da belə xırda, lakin kütləvi yığılaraq böyük yükə çevrilən haqsızlıqlardandır.
Tarif artımları Azərbaycanda yeni hadisə deyil. Metro qiyməti son 14 ildə üç dəfə bahalaşıb: 2011-ci ildə 20 qəpikdən 30 qəpiyə, 2015-ci ildə 40 qəpiyə, 2018-ci ildə 50 qəpiyə qaldırılıb. İndi isə 2025-ci ildə bu rəqəm 60 qəpiyə yüksəldilir. Bu, illik orta hesabla 6-7 faizlik artım deməkdir. Amma əmək haqları eyni tempdə artmır. Dövlət Statistika Komitəsinin rəqəmlərinə görə, 2025-ci ilin yanvar-avqustunda orta aylıq nominal əmək haqqı 1098 manat olub, illik artım 9,4 faiz təşkil edib. Lakin istehlak qiymətləri indeksi eyni dövrdə 4,9 faiz artdığına görə, real gəlir artımı cəmi 4,5 faiz təşkil edib. Yəni əmək haqqı artımı inflyasiyanın yalnız bir hissəsini kompensasiya edib, hərçənd qiymətlərin davamlı artımına qarşı dayana bilməyib. Kapitalizmin təbiəti budur: xərclər daima artır, gəlirlər isə bu artımı heç vaxt tam kompensasiya etmir.
Əslində, ictimai nəqliyyatda qiymətlərin artması texniki məsələ olmaqdan daha çox, iqtisadi sistemin özünün ziddiyyətlərinin təzahürüdür. Avtobusların və metro vaqonlarının köhnəlməsi, amortizasiya, yeni avadanlıqların alınması, yanacaq və elektrik qiymətlərinin qlobal bazarlara bağlılığı, əmək haqqı xərclərinin yüksəlməsi və kreditlərin faiz yükü – bütün bunlar kapitalist sahibkar üçün mənfəətin eroziyası deməkdir. Mənfəəti qorumaq və artırmaq üçün isə xərclər sərnişinin üzərinə ötürülür. Bu mexanizm sadədir: xərclər artır, qiymətlər artır, yük işçinin cibinə düşür. Lenin yazırdı ki, kapitalizmdə qiymət artımı təsadüfi yox, sistemin öz qanunudur.
Bəs qonşu ölkələrdə vəziyyət necədir? Gürcüstanda metro 1 lari, yəni təxminən 65 qəpikdir, amma orta maaş 1250 manat civarındadır. Türkiyədə İstanbul metrosu 17 lirə, yəni 85 qəpikdir, amma minimum əmək haqqı 850 manat ekvivalentindədir. Moskvada metro 65 qəpiyə bərabərdir, amma orta maaş 1700 manatdan çoxdur. Yerevanda isə metro 45 qəpikdir və uzun illər dəyişməyib. Müqayisə göstərir ki, Azərbaycanda nəqliyyat tarifləri gəlirlərə nisbətdə daha ağır yükdür.
Kapitalist sistemdə dövlət subsidiyaları da daim azalır. SSRİ-də metro və avtobuslar dövlət tərəfindən saxlanılırdı, çünki prinsip belə idi: ictimai nəqliyyat xalqın sərvətidir, gəlir mənbəyi deyil. Hətta bu gün də bəzi ölkələr ictimai nəqliyyatı pulsuz edib, Lüksemburq buna nümunədir. Deməli, məsələ “qaçılmaz texniki artım” yox, siyasi-iqtisadi seçimdir. Kapitalizm işçinin cibinə əl atmağı seçir, sosializm isə bu xərci cəmiyyətin ümumi sərvətindən qarşılamağı.
Bu artımlar yalnız iqtisadi deyil, sosial-psixoloji təsir də yaradır. İşə gedən insan hər gün düşünür ki, yolpulu onun büdcəsinin əvvəlkindən daha çox hissəsini yeyir. Tələbələr üçün dərsə gedib-gəlmək çətinləşir, dərslərə davamiyyət azalır. Gənc ailələr uşaqla şəhərdə hərəkət etməyi daha az seçir. Sosioloqlar haqlı olaraq qeyd edirlər ki, nəqliyyat bahalaşanda şəhər “böyüyür”, insanlar mərkəzdən uzaqlaşmış, kənarlaşdırılmış kimi hiss edirlər. Bu, fiziki məsafə ilə yanaşı sosial məsafə də yaradır.
Rəsmi arqumentlər “müasir avtobusların saxlanılması, elektrik və qaz xərclərinin artması” ilə əsaslandırılır. Amma sual budur: niyə bu artımlar dövlətin büdcəsindən qarşılanmır? Axı Azərbaycan 2024-cü ildə 41 milyard dollardan çox ixrac gəliri əldə edib, bunun 90 faizdən çoxu neft və qazdan gəlib. Deməli, pul var, amma prioritet başqadır: mənfəət oliqarxik qruplara gedir, xərclər isə işçilərin cibinə yüklənir.
Əslində, 60 qəpik bu gün sadəcə başlanğıcdır. Əgər iqtisadi sistem dəyişməzsə, sabah 70, birisigün 80 olacaq. Tarix göstərir ki, kapitalizmdə qiymətlərin artımı daimi prosesdir. Marks “Kapital”da yazırdı ki, kapitalist istehsal prosesi yalnız mənfəət yaratmaq üçün var; mənfəət isə həmişə işçinin cibindən alınır. Əgər ictimai nəqliyyat həqiqətən “ictimai”dirsə, o zaman onun yükü işçilərin çiynində deyil, xalqın ümumi sərvətində əksini tapmalıdır. Bu isə yalnız sosialist yanaşma ilə mümkündür.
Beləliklə, görünən odur ki, ictimai nəqliyyatın 60 qəpiyə qalxması kapitalizmin mahiyyətinin açıq dərsidir, xərclər artır, gəlirlər geridə qalır, yük isə həmişə zəhmətkeşlərin üstünə düşür. Bu həqiqət insanı gündəlik həyatda təzyiq altına alsa da, eyni zamanda düşünməyə vadar edir: proses nə qədər davam edəcək və bu gedişata qarşı hansı yolla müqavimət göstəriləcək?