Futbol üzrə dünya çempionatı başlayanda ekranlarda bayraqlar dalğalanacaq, stadionlarda himnlər səslənəcək, sponsorlar insanlığı qucaqlayan reklam çarxları göstərəcək və aparıcılar bu nəhəng tamaşanı yenə futbol bayramı adlandıracaqlar, lakin parıltılı səhnənin arxasında başqa bir yarış – tenderlərin, viza rejimlərinin, polis baryerlərinin, bahalı biletlərin, görünməz əməyin və qlobal kapitalın yarışı gedir.
Kapitalizm futbolu sadəcə sevimli oyun kimi saxlamır, onu dövriyyəyə, gəlir mənbəyinə və ideoloji vitrinin bir hissəsinə çevirir, uşaq vaxtı küçədə top qovan milyonların saf sevinci FIFA-nın, sponsorların, yayım inhisarlarının, stadion biznesinin və dövlət aparatlarının əlində milyardlıq bazara çevriləndə futbol artıq yalnız meydançada oynanmır, həm də kassada, sərhəddə, tender masasında və polis nəzarət zonasında oynanır.
2026-cı il mundialı 48 komanda, 104 oyun və üç ev sahibi ölkə ilə futbolun qloballaşması kimi təqdim olunsa da, bu genişlənmənin əsas mənası idmanın demokratikləşməsi yox, yayım bazarının, reklam sahəsinin, bilet satışlarının və korporativ qonaqpərvərlik paketlərinin böyüməsidir. Başqa sözlə, FIFA futbol sevgisini genişləndirmir, həmin sevgidən çıxarılan mənfəətin coğrafiyasını böyüdür.
FIFA müasir idman kapitalizminin ən böyük beynəlxalq inhisarlarından biridir və onun “birlik”, “sülh”, “hamı üçün futbol” kimi ifadələri nə qədər humanist səslənsə də, bu sözlərin maddi əsasında milyardlarla dollarlıq yayım hüquqları, sponsor müqavilələri, vergi güzəştləri, şəhər infrastrukturunun kommersiyalaşdırılması və ev sahibi dövlətlərlə bağlanan imtiyazlı razılaşmalar dayanır; burada futbol dili ilə danışırlar, amma mühasibat dəftəri ilə düşünürlər.
Mundialın korrupsiyası yalnız gizli rüşvət zərflərində axtarılmamalıdır, çünki daha dərin korrupsiya çox vaxt tamamilə qanuni formaya salınır: ictimai infrastruktur xalqın hesabına qurulur, təhlükəsizlik xərcləri dövlətlərin üzərinə yüklənir, şəhərlər turist vitrininə çevrilir, qazanc isə FIFA-nın, sponsorların, otel şəbəkələrinin, yayım şirkətlərinin və tikinti kapitalının cibinə axır. Kapitalist sistemin ustalığı da buradadır: xərci ictimailəşdirir, gəliri isə özəlləşdirir.
Meksikada müəllimlərin maaş və pensiya tələbləri ilə küçələrə çıxması mundial dekorunun üstündəki parıltını cırdı, çünki stadionların işığı altında sosial narazılığın gizlədilməsi mümkün olmadı; hökumət turniri milli qürur kimi satmağa çalışdığı halda müəllimlər çox sadə həqiqəti xatırlatdılar: məktəb, maaş, pensiya və sosial təminat problemi həll olunmadan stadionun parıltısı xalqın yox, hakim sinfin parıltısıdır.
ABŞ-də SoFi stadionu işçilərinin tətil təzyiqi də eyni həqiqəti başqa formada göstərdi, çünki böyük idman tamaşasının altında kassirlər, aşpazlar, qida xidməti işçiləri, təmizlik əməkçiləri və təhlükəsizlik personalı dayanır; bu insanlar görünməsə, “möhtəşəm təşkilatçılıq” deyilən şey bir neçə saatın içində çökər, amma kapitalist tamaşanın qaydasına görə futbolçunun adı ekranda, sponsorun loqosu formanın üstündə, işçinin əməyi isə pərdə arxasında qalmalıdır.
Mundialın sərhəd rejimi kapitalizmin “beynəlmiləl birlik” yalanını daha çılpaq göstərir, çünki rəsmi dil futbolun dünyanı birləşdirdiyini desə də, reallıqda bu dünyaya kimin daxil ola biləcəyinə sərhəd polisi, viza məmuru və imperialist dövlətin təhlükəsizlik aparatı qərar verir. Kapital sərhədləri asanlıqla keçir, yayım hüquqları və sponsor müqavilələri qlobal miqyasda hərəkət edir, amma azarkeş, jurnalist, hakim və ya nümayəndə heyətinin üzvü pasportuna, milliyyətinə və siyasi şəraitə görə qapıda saxlanıla bilir.
Leninin imperializm haqqında təhlili bu mənzərəni anlamaq üçün hələ də canlıdır, çünki monopoliyalar, maliyyə kapitalı və böyük güclərin dünya üzərində təsiri yalnız neft, bank, silah və texnologiya sektorunda deyil, idmanda da özünü göstərir, FIFA qlobal futbol bazarını bölüşdürür, ev sahibi dövlətlər öz nüfuzunu artırır, media inhisarları emosiyaları paketləyir, sponsorlar isə xalqların kollektiv sevincini öz markalarının reklam meydançasına çevirirlər.
Burjua liberalları belə məqamlarda yenə “idmanı siyasətə qatmayaq” deyirlər, amma bu cümlə idmanı siyasətdən qorumaq üçün yox, aşağıların siyasətini susdurmaq üçün işlədilir; FIFA siyasət aparanda, dövlətlər sərhəd və polis rejimini gücləndirəndə, sponsorlar öz imicini yuyanda, hökumətlər sosial narazılığı futbol bayraqları ilə örtəndə bu, onlara görə təşkilatçılıq sayılsa da, işçi, azarkeş və solçu həmin tamaşanın sinfi mahiyyətini göstərən kimi birdən “idmanı siyasiləşdirməyin” xoru başlayır.
Marksist baxış futbol sevgisini dəyərdən salmır, əksinə, futbolu onun oğrularından müdafiə edir, çünki futbol kollektiv yaradıcılıq, taktika, ritm, bədən intellekti, risk və kütləvi sevinc forması kimi insanlığın ən gözəl mədəni hadisələrindən biridir. Məhz buna görə kapital onu ələ keçirir, uşaq sevincini biletə, formanı brendə, stadionu bazara, azarkeşi müştəriyə, turniri isə qlobal gəlir maşınına çevirir.
Bizim yanaşmamız burada sentimental nostalgiya ilə kifayətlənə bilməz, çünki məsələ “əvvəl futbol daha saf idi” deyib köks ötürmək yox, mülkiyyət münasibətlərini hədəfə almaqdır; klub kimindir, stadion kimindir, yayım hüququ kimindir, qərarı kim verir, gəliri kim mənimsəyir və xərci kim ödəyir suallarına cavab vermədən futbolun xilasından danışmaq sadəcə gözəl, amma boş reklam cümləsidir.
Sosialist alternativ idmanı boğmaq yox, onu kapitalın əlindən almaq deməkdir. Klublar oliqarxların, şeyxlərin, investisiya fondlarının və transmilli şirkətlərin mülkü olmaq əvəzinə azarkeşlərin, işçilərin, yerli icmaların və idmançıların demokratik nəzarətində fəaliyyət göstərməli, stadionlar kommersiya qalaları kimi yox, ictimai idman məkanları kimi işləməli, böyük turnirlər isə gizli sövdələşmələrlə deyil, açıq büdcə, həmkarlar ittifaqlarının real iştirakı, yerli əhalinin razılığı və işçi nəzarəti əsasında təşkil olunmalıdır.
Bu mundiala baxanda yalnız qolları, ulduzları və nəticələri görmək kifayət deyil, çünki topun arxasında hansı sinfin dayandığını, biletdən kimin qazandığını, stadionu kimin tikdiyini, təhlükəsizlik xərcini kimin ödədiyini, hansı işçinin görünməz qaldığını və hansı hökumətin öz çürük imicini futbol bayrağı ilə örtməyə çalışdığını görmək lazımdır. Kapitalizm futbolu öldürmür, daha hiyləgər davranaraq onu yaşadır, amma özünə tabe edir.
Ona görə də məsələ futbola qarşı çıxmaq deyil, futbolun oğurlanmasına qarşı çıxmaqdır. Məsələ mundialı rədd etmək yox, mundialı kapitalist talan mexanizminə çevirən nizamı ifşa etməkdir. Əgər futbol həqiqətən milyonların oyunudursa, o zaman milyonerlərin mülkü olmamalıdır.
Bu turnirin düzgün adı elə budur: futbol yox, korrupsiya üzrə dünya çempionatı.
Futbolu azad etmək üçün onu FIFA oliqarxiyasından, kapitalist dövlətlərin imic maşınından və bazarın soyuq kassasından qoparmaq lazımdır, çünki top hamıya məxsusdur, amma kassanın açarı hələlik kapitalist azlığın əlindədir.