Alan Vuds – 28 fevral 2026
Ötən şənbə günü – 28 fevralın səhəri Tehranda ABŞ və İsrail raketlərinin İran paytaxtına zərbə endirməsi nəticəsində bir neçə güclü partlayış səsi eşidildi. Tehran, Qum və İranın digər şəhərləri üzərində də tüstü buludlarının yüksəldiyi görüldü – bu, müharibənin başlandığını xəbər verirdi.
Bir anın içində mənasız danışıqların sonsuz parodiyası qəfil dayandı və yerini reallıq aldı.
Aylarla bu absurd tamaşa ictimai rəyin gözləri qarşısında oynanılırdı ki, guya tezliklə razılaşma əldə olunacaq, sülh və harmoniya hökm sürəcək.
Vaşinqtonun niyyətlərini də, ABŞ-nin hərbi zərbəsinin nə qədər yaxın göründüyünü də anlayan Oman xarici işlər naziri Bədr Əlbusaidi (danışıqların asanlaşdırılmasında vasitəçilik edən ölkənin nümayəndəsi) təcili şəkildə Vaşinqtona tələsdi ki, danışıqları mümkün qədər müsbət göstərsin. Qeyri-adi addım ataraq o, hətta CBS kanalına çıxıb formalaşmaqda olan razılaşmanın mühüm detalları barədə danışdı və sülh sazişinin əlçatan olduğunu bildirdi. Lakin Əlbusaidiyə yalnız vitse-prezident Cey-Di Venslə görüş imkanı verildi. O, danışıqların böyük bir irəliləyişin astanasında olduğunu dedi və təklif olunan razılaşmanın Donald Trampın 2018-ci ildə tərk etdiyi 2015-ci il nüvə sazişini də ötəcəyini vurğuladı.
Əlbusaidinin sözlərinə görə, İran yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranın ehtiyatlarını aradan qaldırmaq, mövcud ehtiyatlarını ölkə daxilində daha aşağı zənginləşdirmə səviyyəsinə çevirmək və Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) hərtərəfli nəzarətinə icazə vermək kimi şərtləri qəbul etmişdi. O əlavə etdi ki, AEBA ilə yanaşı ABŞ müfəttişlərinin də potensial olaraq İranda fəaliyyətinə icazə verilə bilər. Təklif olunan şərtlərə əsasən, İran uran zənginləşdirməsini yalnız mülki nüvə energetikası üçün zəruri səviyyələrlə ciddi şəkildə məhdudlaşdıracaqdı.
Çox məntiqli təkliflər paketi və guya ABŞ tərəfi sülhdə doğrudan da maraqlı olsaydı, bunu qəbul edə bilərdi. Amma “ağlabatan təkliflərə” cavab olaraq bombalar və raketlər yağdırdılar.
Rusiya Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Dmitri Medvedev Trampı İrana hücuma görə kəskin tənqid etdi və ABŞ tarixinin təxminən 250 il, fars sivilizasiyasının isə 2500 il təşkil etdiyini xatırladaraq münaqişə tərəflərindən hansının daha çox davam gətirə biləcəyini sual etdi: “Özünü dünyaya sülhməramlı kimi təqdim edən dövlət yenə öz həqiqi simasını göstərdi. İranla aparılan bütün danışıqlar “örtük” əməliyyatıdır. Heç kim buna şübhə etmirdi. Heç kim əslində heç nəyi danışıqlar yolu ilə həll etmək istəmirdi”.
İrana məxsus “Teleqram” kanallarından birinin ifadəsi ilə desək, ABŞ yenə də İran diplomatiya apardığı halda hücum etdi. ABŞ kimi terrorçu dövlətlə diplomatiya bir daha işləmədi.
Təkrar tamaşa
Bu cür məzhəkəyə şahidlk etdiyimiz ilk dəfə deyil. Eyni diplomatik tamaşa keçən yay da oynanmışdı. Ssenari eyni idi. Aktyorlar da, demək olar ki, eyni. Final isə elə başlanğıcdan bəri eyni dərəcədə proqnozlaşdırıla bilən idi.
Ağ Evdə oturan şəxsin indiki iddiasına görə, danışıqlar ona görə uğursuz oldu ki, iranlılar “səmimi niyyətlə” danışıqlara hazır deyildilər.
Bu yalandır. Əgər kimsə səmimiyyətsiz davranırdısa, o da iranlılar yox, amerikalılar idi: onlar guya danışıqlar aparmaq görüntüsünü qəsdən pərdə kimi istifadə edərək İrana hücum etmək və onun hökumətini devirmək niyyətlərini gizlədirdilər. Amma bu dəfə diplomatik “gizlənpaç” oyununda bir sıra mühüm fərqlər var.
Keçən yay iranlılar xaincəsinə təşkil olunmuş hücumla qəfil yaxalandılar: guya yaxşı irəliləyən danışıqların düz ortasında, heç bir xəbərdarlıq edilmədən, gözlənilmədən zərbə endirildi.
Bu dəfə isə mənzərə tamam başqadır. İran tərəfi artıq amerikalıların səmimi niyyətlə danışıqlar aparacağına inanmır.
Xüsusən də Donald Trampa güvənmirdilər və əvvəlcədən xəbərdarlıq etmişdilər ki, bu dəfə təəccübləndirilməyəcəklər; istənilən hücuma sərt və genişmiqyaslı cavab veriləcək.
Burada ikinci mühüm fərq ortaya çıxır. Bütün aqressiv, savaş çağırışlı ritorikasına baxmayaraq, Trampın üstün tutduğu yol həmişə “sövdələşmə bağlamaqdır” (çünki ucuz başa gəlir), müharibə aparmaq deyil (müharibə isə bir çox baxımdan baha başa gəlir).
Keçən ilin iyununda təxminən bir həftə keçəndən sonra amerikalılar və israillilər əsas məqsədlərinə çata bilmədiklərini gördülər, yəni rejimi devirmək alınmadı. Qüvvələr balansını yenidən hesablayıb belə nəticəyə gəldilər ki, müharibəni daha da uzatmaq üçün mövqeləri yoxdur.
İlkin mərhələdə ağır bombardmana baxmayaraq, İran tab gətirdi və əks-hücuma keçdi: İsrailə raketlər yağdırdı. Bu raketlər “keçilməz” hesab olunan, guya toxunulmaz “Dəmir Günbəz”i də deşməyə başladı.
Üstəlik, İran uzun illər ərzində yığılmış böyük raket ehtiyatına sahib olduğu halda, xüsusən hava hücumundan müdafiə raketləri baxımından ABŞ və İsrailin ehtiyatları uzunmüddətli müharibəni davam etdirmək üçün yetərli deyildi.
Məhz buna görə Donald Tramp müharibəni davam etdirməyin təhlükəli olacağını anlayanda döyüşləri dayandırmaq qərarına gəldi. Beləcə, sonradan “On iki günlük müharibə” adlandırılacaq qarşıdurmaya son qoyuldu.
Bəs bu gün vəziyyət nə yerdədir?
Doğrudur, ABŞ regionda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin güclü dəstəyi ilə ciddi bir hərbi qüvvə cəmləşdirib. Amma bu zahiri güc, əslində, yeni olmayan, bütün əməliyyat üçün çox ciddi risk yaradan dərin bir zəifliyi gizlədir.
Bu yaxınlarda ABŞ prezidenti silahlı qüvvələrin rəhbər heyəti və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) aparıcı nümayəndələri ilə görüş keçirdi. O, onlardan İrana uğurlu hücumun real imkanlarını və bunun doğura biləcəyi riskləri qiymətləndirməyi istədi.
Hava hücumundan müdafiə raketlərinin çatışmazlığı keçən ilin iyun müharibəsində vəziyyətin getdikcə ABŞ və İsrailin ziyanına dönməsinə səbəb oldu; buna görə də geri çəkilməli oldular.
Görüş gizli keçirilsə də, mətbuata sızan bəzi məlumatlardan belə anlaşılır ki, Tramp aldığı cavablardan məmnun qalmayıb. Toplantıda olan hərbi rəhbərlərin heç biri ona qələbəyə zəmanət verə bilmədi. Həmçinin heç kim bu müharibənin ötənilki kimi tez və asan bitəcəyinə dair təminat verə bilmədi.
Üstəlik, ona bildirdilər ki, belə bir münaqişədə ABŞ qüvvələri itkilər, hətta çox ağır itkilər verə bilər .
Reytinq sorğularındakı mövqeyinə obsesiv şəkildə bağlı olan bir adam üçün bu, eşitmək istədiyi xəbər deyildi. Mətbuat yazdı ki, prezident görüşdən həm qəzəbli, həm də məyus halda çıxıb.
Bu sızmalar Donald Trampı, normal olaraq, bir az da olsa düşünməyə vadar etməli idi. Amma cənab Tramp ciddi düşüncəyə meylli adamdan ən uzaq şəxslərdəndir. Əksinə, o, qəfil impulslar və instinktlə hərəkət edən, demək olar ki, istənilən mövzuda ən son danışdığı adamın təsiri altına düşən bir insan təsiri bağışlayır, xüsusən də özünün “sarsılmaz” fikirlərinin olduğu mövzularda. İran da həmin mövzulardandır: o, bu ölkəyə qarşı dərin köklü, sönməyən nifrətini heç vaxt tam gizlədə bilmir.
Bu gün səhər ABŞ-nin İrana hücumu ilə bağlı yayımlanan heyrətamiz bəyanatda Tramp onilliklər boyunca “şeytani iranlıların” guya ABŞ-nin günahsız vətəndaşlarına qarşı törətdiyi cinayətlərin uzun-uzadı siyahısını sadaladı.
O, çıxışına “Tehrandakı ABŞ səfirliyinin zorla ələ keçirilməsi və onlarla amerikalının 444 gün girov saxlanılması” hadisəsini xatırlatmaqla başlayır. Bu olay 4 noyabr 1979-cu ildə baş vermişdi; radikal iranlı tələbələr ABŞ səfirliyinə basqın etmişdilər.
Yəni təxminən yarım əsr əvvəlki hadisə! Amma Ağ Evdə oturan adam bunu elə təqdim edir ki, guya dünən olub. Görünür, bu epizod o vaxtdan bəri onun beynini sanki boğazına ilişmiş balıq sümüyü kimi gəmirir.
Və nəhayət, siyahısını tamamlayarkən zəfər hissi ilə əlavə edir: “İsrailə qarşı dəhşətli 7 oktyabr hücumlarını həyata keçirən İranın proksi qüvvəsi olan HƏMAS idi.”
O isə çox “rahat” şəkildə bir faktı görməzdən gəlir: elə CIA-in öz hesabatında bu hücumun İranla əlaqəsinin olmadığı, İranın bundan xəbərsiz olduğu və hadisədə iştirak etmədiyi açıq şəkildə qeyd olunur. Amma yaxşı hekayəni faktlarla korlamaq olmaz. ABŞ prezidentinin qızğın təxəyyülündə İran Yer üzündə Şərin təcəssümünə çevrilib: terrorçu rejim, izaholunmaz cinayətlərin uzun siyahısında günahkar, Yaxın Şərqdəki bütün problemlərin və təlatümlərin mənbəyi, üstəlik ABŞ-nin təhlükəsizliyinə (hətta mövcudluğuna) təhdid.
Çox “yaddaqalan” ssenaridir, Ağ Ev sahibinin xüsusilə sevdiyi televiziya dramlarına tam uyğun. Lakin reallıqda, bu tip dramların əksəriyyətində olduğu kimi, onun həqiqətlə əlaqəsi son dərəcə zəifdir; üstəlik, çox vaxt həqiqəti baş-ayaq edir.
Əgər son onilliklər ərzində qlobal miqyasda müharibələrə, çevrilişlərə, ölümə və dağıntıya ən çox cavabdeh olan rejimi göstərmək istəyiriksə, barmaq İrana yox, Amerika Birləşmiş Ştatlarına tuşlanmalıdır.
Bunu deməklə, biz Tehrandakı mollalar rejiminin törətdiyi cinayətləri qətiyyən ört-basdır etmək niyyətində deyilik. Lakin müqayisə aparsaq, onların günahları ABŞ imperializminin həyata keçirdiyi kütləvi terrorun, cinayətkar müharibələrin və təcavüzün, qırğın və dağıntıların dəhşətli “rekordu” yanında əhəmiyyətsizləşib kiçilmiş görünür.
Yaxın Şərqdə baş verən sarsıntıların, müharibələrin və terror aktlarının əsas təqsirkarını axtarırıqsa, şübhəsiz ki, günahkar həmin bölgədə Amerikanın baş müttəfiqi və “proksi”si olan İsraildir.
İllərdir Vaşinqton İsrail rejiminə Yaxın Şərqdə aqressiv və ekspansionist siyasətini tam sərbəst şəkildə yürütmək üçün “açıq çek” verib.
Onu dişinə qədər silahlandırıb, iqtisadiyyatını subsidiyalaşdırıb və beləliklə İsrailin işğalçı ambisiyalarını heç bir maneə olmadan həyata keçirməsinə şərait yaradıb.
İsrailin Qəzza xalqına qarşı apardığı soyqırım müharibəsini və İordan çayının qərb sahilində fələstinlilərə qarşı həyata keçirdiyi dəhşətli zülmü kənara qoysaq belə, İsrail qonşu ölkələrə qarşı səbəbsiz və dayanmadan təcavüz aktları törətməkdən bir an belə əl çəkməyib: Livan, Suriya, Yəmən, İraq və ən nəhayət, İranın özü.
Aydındır ki, ABŞ və onun İsraildəki cinayət ortaqlarının İrana zorla qəbul etdirdiyi bu müharibə, İsraildə getdikcə daha narazılaşan əhali üzərində nəzarətini qoruyub saxlamaq üçün çabalayan müharibəpərəst Benyamin Netanyahunun aqressiv siyasətinin birbaşa davamıdır.
Heç bir şübhə yoxdur ki, Trampın İrana müharibə elan etməsinə təkan verən əsas amil Netanyahunun təzyiqi olub. Çünki bütün savaşqan ritorikasına baxmayaraq, açıq fakt budur: İran Amerika Birləşmiş Ştatları üçün heç bir real təhlükə yaratmır.
Əslində, hazırda İran İsrailə də, Yaxın Şərqdəki digər ölkələrə də təcili və yaxın təhlükə deyil. Müharibə törətmək niyyəti ilə yaşayan “terrorçu rejim” olmaqdan uzaq olaraq, İran müharibədən yayınmaq, ABŞ-la sülhə gəlmək üçün mümkün olan hər şeyi etməyə çalışıb. Bu müharibənin səbəblərini Tehranda yox, Vaşinqtonda və Qüdsdə axtarmaq lazımdır.
Amerikanın müharibə məqsədləri nədir?
Hər müharibədə döyüşən tərəflər iki sualı aydın şəkildə nəzərində saxlamalıdır: məqsəd nədir və gözlənilən yekun nəticə hansı olmalıdır?
Bu cür aydın məqsədlərin olmaması sonsuz dolaşıqlıqların, ziddiyyətlərin və nəhayətdə məğlubiyyətin dəqiq reseptidir. Amma Donald Tramp elə görünür ki, bu müharibəyə sərxoş adam kimi – nə məqsədi, nə istiqaməti bəlli olmadan, büdrəyə-büdrəyə daxil olub. Bu şəxsin “iş üslubu” sanki daim impulsla hərəkət etməkdir. Ancaq müharibə məsələsində belə yanaşma ən yolverilməz yanaşmadır.
O, güman edir ki, həddən artıq böyük hərbi gücdən istifadə qısa müddətdə istənilən nəticəni verə bilər. Bir az sonra toxunacağımız müəyyən səbəblərə görə o, qarşıdurmanın uzanmasının qarşısını istənilən qiymətə almaq istəyir. Bəs əsas məqsəd nədir? Bu heç vaxt aydın deyilməyib. Daha doğrusu, müxtəlif vaxtlarda müxtəlif hədəflər irəli sürülüb.
Rejimə qarşı son kütləvi etirazlar zamanı Tramp hədələmişdi ki, əgər rejim nümayişçilərə qarşı repressiya tətbiq etsə, hərbi addımlar atacaq.
Təbii ki, repressiyalar oldu və etirazçılardan öldürülənlər oldu. Lakin Donald Trampın səsləndirdiyi rəqəmlər şübhəsiz şişirdilmişdir: nə o, nə də başqa kimsə real sayın nə qədər olduğunu dəqiq deyə bilməz.
Hər halda, bu indi o qədər də önəmli deyil, çünki etirazlar zamanı da, dərhal sonrasında da heç bir addım atılmadı. Bu gün isə məsələ səssizcə gündəmdən çıxarılıb və demək olar ki, heç yada salınmır.
Görünür, nümayişçilərin taleyi prezidentin prioritetləri sırasında yüksək yerdə olmayıb. İndi isə o, onlara küçələrə çıxmamağı, evdə qalmağı tövsiyə edir; əks halda onları rejim yox, guya onlara kömək üçün göndərilən Amerika bombaları öldürə bilər!
Digər səsləndirilən hədəflərdən biri İranın son illərdə xeyli artmış uzaqmənzilli raket ehtiyatlarının aradan qaldırılmasıdır. Halbuki danışıqlar prosesində iranlıların belə bir tələbi qəbul etməsi mümkün deyil. Çünki bu, İsrail təcavüzü qarşısında silahsızlanmaq tələbidir. Yəni iranlılardan intihar etmələri istənilir.
İran bununla heç vaxt razılaşmayacağı üçün və amerikalılarla israillilər də onları hərbi yolla məhv edə bilməyəcəkləri üçün, bunu “realist müharibə məqsədi” saymaq mümkün deyil.
Eyni şey İranın bölgədəki müttəfiqlərinə – Qəzzada HƏMAS-a, Livanda “Hizbullah”a, Yəməndə husilərə dəstəyi dayandırması tələbi üçün də doğrudur. Onlar iranlılardan Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərini, məhz bu müttəfiqlərin dəstəyinin həlledici əhəmiyyət kəsb etdiyi bir vaxtda, tərk etməyi tələb edirlər. Bu da eyni dərəcədə mümkünsüzdür.
İranın faktiki olaraq bütün nüvə proqramından imtina etməsi tələbi də qəbuledilməz idi.
Əslində, heç bir suveren dövlət belə bir tələbi qəbul edə bilməz: bu, onun ən elementar hüquqlarının qəbuledilməz şəkildə inkarıdır.
Beləliklə, sonda yalnız bir aydın məqsəd qalır və artıq bunu ABŞ prezidenti açıq şəkildə də etiraf edir: ABŞ-nin əsas, hətta yeganə real müharibə məqsədi İranda rejim dəyişikliyidir.
Rejimin devrilməsi əslində əvvəldən əsas niyyət idi. Bu, uzun müddətdir israillilərin də, ABŞ imperialist isteblişmentinin də məqsədidir.
“On iki günlük müharibə” zamanı İsrailin İrana ilk zərbəsi Tehrandakı hökuməti “başsız qoymaq” üçün – yəni liderliyi aradan qaldırmaq məqsədilə – endirilmişdi. Onlar bir neçə yüksək rütbəli iranlı hərbçini qətlə yetirməyə nail oldular. Amma rejimi “kəlləsiz qoymaq” planı bütövlükdə fiaskoya uğradı.
Rejim ayaqda qaldı və İsraili çox təhlükəli vəziyyətə salan raket hücumu ilə cavab verdi. Trampın həmin vaxt atəşi dayandırmasının səbəbi də məhz bu idi – başqa heç nə.
İndi görünür, tarix təkrarlanır. Amma şərtlər artıq tamamilə başqadır və nəticə də çox güman ki, fərqli olacaq.
İran rəhbərliyinin hədəfə alınması
Peyk görüntüləri göstərir ki, İranın ali rəhbəri Əli Xameneinin iqamətgah kompleksi demək olar ki, tamamilə dağıdılıb. Lakin yazı hazırlanarkən onun həmin an orada olub-olmaması barədə heç bir dəqiq məlumat yoxdur. Aydındır ki, amerikalılar və israillilər İran dövlətinin əsas rəhbər fiqurlarını birbaşa hədəfə alıblar.
Eyni zamanda, rəsmi İsrail mənbələri iddia edir ki, İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun rəhbəri, general Məhəmməd Pakpur, eləcə də İranın kəşfiyyat rəhbəri və müdafiə naziri bu səhərki zərbələr zamanı həlak olmuş ola bilərlər. Lakin hazırda bu bəyanatların heç biri təsdiqlənməyib.
Bu arada, İranda mülki itkilərlə bağlı xəbərlər artmaqdadır.
Hörmüzgan vilayətinin Minab şəhərində qızlar üçün ibtidai məktəbə endirilən İsrail raket zərbəsi nəticəsində 80-dən çox şagird həyatını itirib. Ölənlərin sayı artdıqca, əhali arasında qəzəb və hiddət də yüksələcək.
Bu fakt ABŞ-nin hücumunun yaxın zamanda rejim dəyişikliyinə səbəb olacağı fikrini heç cür əsaslandırmır. Doğrudur, əhalinin böyük bir hissəsi rejimdən narazıdır və ona nifrət edir. Lakin onların ABŞ imperializminə və İsrailə qarşı nifrəti bundan qat-qat güclüdür.
Onların bu qüvvələri “azadedici” kimi görəcəklərini düşünmək sadəlövhlük olardı. Həm də görməməlidirlər.
İranın cavabı
İran parlamentinin milli təhlükəsizlik komissiyasının sədri İbrahim Əzizi bəyan edib ki, İran əzici cavab verəcək. O, sosial şəbəkədə yazıb: “Sizi xəbərdar etmişdik! İndi elə bir yola qədəm qoymusunuz ki, onun sonu artıq sizin nəzarətinizdə deyil”.
Hücum başladıqdan bir saat keçməmiş İran cavab olaraq raket zərbələrinə start verdi. Təl-Əviv, Qüds və Hayfa daxil olmaqla İsrailin müxtəlif şəhərlərində partlayışlar baş verdi; İsrailin hava hücumundan müdafiə sistemləri daxil olan raketləri vurmağa çalışırdı.
Həmçinin məlumat verilir ki, İran raketləri region boyu yerləşən ABŞ hərbi bazalarına doğru da atılıb: Qətərdəki Əl-Udeyd bazası, Küveytdəki Əl-Salem bazası, BƏƏ-dəki Əl-Dafra bazası və Bəhreyndə yerləşən ABŞ-nin Beşinci Donanmasının qərargahı hədəf alınıb. Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı Ər-Riyadda da partlayış səsləri eşidilib.
Yəməndə husilər tezliklə İsrailə qarşı raket hücumlarını bərpa edəcəklərini elan ediblər. İranda yönümlü İraq silahlı dəstəsi isə bəyan edib ki, tezliklə ABŞ bazalarına hücumlara başlayacaq.
Avropanın əhəmiyyətsizliyi
Bu hadisələr Avropanın dünya siyasətində nə qədər təsirsiz və kənarda qaldığını bir daha göstərdi. ABŞ-nin planları barədə avropalılar nə məlumatlandırılmış, nə də məsləhətləşdirilmişdilər. Ursula fon der Lyayen isə belə bir bəyanatla kifayətləndi: “İranda baş verən hadisələr bizi ciddi narahat edir. Regiondakı tərəfdaşlarımızla sıx təmasdayıq. Regional təhlükəsizliyin və sabitliyin qorunmasına sadiqliyimizi bir daha təsdiqləyirik. Nüvə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və gərginliyi daha da artıracaq, yaxud qlobal nüvə yayılmaması rejimini zəiflədə biləcək addımların qarşısının alınması həyati əhəmiyyət daşıyır. Bütün tərəfləri maksimum təmkin göstərməyə, mülki əhalini qorumağa və beynəlxalq hüquqa tam hörmət etməyə çağırırıq”.
Boş və mənasız ifadələrin klassik təkrarından başqa bir şey deyil!
Norveçin xarici işlər naziri isə sıranı pozaraq açıq şəkildə bildirdi ki, İrana endirilən zərbələr beynəlxalq hüququ pozur və böhranın diplomatik yolla həllinə çağırdı. Lakin Londondan gələn ziddiyyətli açıqlamalar göstərir ki, Avropa bu hadisələrə münasibətdə tam çaşqın vəziyyətdədir. Britaniya hökumətinin adı açıqlanmayan sözçüsü əvvəlcə dedi: “Biz münaqişənin daha geniş regional qarşıdurmaya çevrilməsini istəmirik”. Halbuki daha sonra baş nazir Starmer bölgəyə hərbi təyyarələrin göndəriləcəyini ima etdi. Amma təyyarələrin hansı məqsədlə göndəriləcəyini söyləmək çətindir.
Hər halda, bu günlərdə avropalıların nə dediyinə ciddi yanaşan çox az adamın olduğu aydındır.
İndi nə olacaq?
Napoleon deyirdi ki, müharibə bütün tənliklərin ən mürəkkəbidir. Hər hansı müharibənin nəticəsini əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq həmişə çətindir, çünki əvvəlcədən bilmək mümkün olmayan saysız-hesabsız amillər mövcuddur.
Hazırkı münaqişə də istisna deyil. Nəticələr müxtəlif ola bilər və bu yalnız real qüvvələr nisbətindən asılıdır. Bu nisbət isə münaqişənin gedişində aydınlaşacaq.
Əldə olunacaq nəticələr müharibədə iştirak edən tərəflərin subyektiv niyyətləri ilə mütləq şəkildə üst-üstə düşməyə bilər. Əksinə, çox vaxt niyyətlə reallıq bir-birinə zidd olur.
Donald Trampın aydın niyyəti İranda rejim dəyişikliyinə nail olmaqdır. Lakin artıq o, bunun demək qədər asan olmadığını yaxşı anlayır. Onun generalları belə bir nəticənin qətiyyən təmin olunmadığını xəbərdarlıq ediblər.
Daha da pisi odur ki, onlar bunun qısa müddətdə mümkün olmayacağını bildiriblər. Halbuki amerikalıların məhz ən az malik olduqları şey vaxtdır.
Qərbdə geniş yayılmış “Amerikanın tükənməz iqtisadi və hərbi ehtiyatları var” inancının əksinə olaraq, faktlar tamam başqa mənzərə göstərir.
Son illərdə müxtəlif münaqişələrdə fasiləsiz iştirak nəticəsində ABŞ-nin silah ehtiyatları ciddi şəkildə azalıb. Xüsusilə hava hücumundan müdafiə raketləri, məsələn, “Patriot” sistemləri üzrə kəskin çatışmazlıq mövcuddur.
Xüsusən Ukrayna müharibəsi ABŞ-nin həm büdcə, həm də hərbi resursları üçün nəhəng yükə çevrilib.
Nəticə açıqdır: bəzi hesablamalara görə, ABŞ İranla müharibəni maksimum 5-10 gün davam etdirə bilər, daha artıq yox.
Bir neçə gün əvvəl “Financial Times” qəzetində “Müdafiə sursatlarının çatışmazlığı İrana hücumun formasını müəyyən edəcək” başlıqlı məqalə dərc olundu. Məqalədə qeyd edilir ki, ABŞ və İsrail ötən ilin 12 günlük müharibəsi zamanı hava hücumlarını dəf etmək üçün rekord səviyyədə müdafiə raketləri sərf ediblər. Və belə nəticəyə gəlir: “Tehranın raketlərindən ABŞ qüvvələrini və müttəfiqlərini qorumaq üçün həyati əhəmiyyətli müdafiə sursatlarının məhdud ehtiyatı, rəsmilər və analitiklərin fikrincə, İrana qarşı hərbi əməliyyatın xarakterini müəyyən edəcək”.
On iki günlük müharibə zamanı İran İsrailə 500-dən çox raket atmışdı. Onlardan təxminən 35-i İsrailin çoxqatlı hava müdafiə sistemini yararaq hədəfə çatmışdı. Bu, “Dəmir Günbəz”in keçilməzliyinə inanan bir çox israilli üçün ciddi psixoloji sarsıntı oldu.
İranın isə minlərlə raket ehtiyatı var. Bu, ABŞ və İsrailin silah istehsalı sahəsində üzləşdiyi problemlər fonunda, İranın daha uzun müddət intensiv bombardmanı davam etdirməsinə imkan verir.
Deməli, Tramp yenə də qısa müharibəyə ümid edir – ötən il etdiyi kimi tez başa çata biləcək bir qarşıdurmaya. Lakin bu dəfə onun buna nail olub-olmayacağı qətiyyən aydın deyil.
O, indi “məhdud zərbə”dən danışır və ümid edir ki, iranlılar da ötən il olduğu kimi təmkin göstərəcəklər. Lakin İran açıq şəkildə xəbərdarlıq edib: bu dəfə Tramp müharibəni başlada bilər, amma onun nə vaxt bitəcəyinə o qərar verməyəcək. Bu qərar iranlıların əlində olacaq və onların Ağ Ev sahibinin xeyrinə tələsməyə heç bir səbəbi yoxdur.
Münaqişənin uzanması və ABŞ-la İsrailin raket çatışmazlığı bu ölkələrə ciddi təzyiq göstərəcək.
Tez ya gec, Tramp alçaldıcı və nüfuzdan salan geri çəkilməyə məcbur qala bilər.
Bu isə ABŞ daxilində onun reputasiyasına ağır zərbə vuracaq – xüsusən də aralıq seçkilər ərəfəsində, bu amil onun üçün olduqca vacibdir.
Tramp indi çox çətin vəziyyətdədir. Onun iqtisadi siyasəti gözlənilən nəticəni verməyib və “Make America Great Again” (Amerikanı yenidən qüdrətli et) elektoratı arasında narazılıq artır.
Məhz bu səbəbdən o, Yaxın Şərqdə bu avantüraya girişdi, halbuki daha əvvəl belə bir addımı atmayacağına söz vermişdi.
Qumarbaz təfəkkürü ilə o, İranla asan və sürətli müharibəyə mərc qoydu – qələbə, rejimin süqutu və Tehranda ABŞ-yönlü hökumətin qurulması ümidi ilə. Amma adətən, qumarbazların mərcə qoyduqları hər dəfə qazanc gətirmir. Çox vaxt bu cür risklər fəlakətlə nəticələnir.
Yaxın Şərqdə fəlakətli bir müharibə Donald Trampın ambisiyalarının sonu demək olar: alçaldıcı məğlubiyyət, vəzifənin itirilməsi, nüfuzun itirilməsi – onun üçün önəmli olan hər şeyin itirilməsi.
Nəticə
Bəs hansı ssenarilər mümkündür?
Birincisi, Trampın ümid etdiyi variant: qısa və uğurlu müharibə, rejimin süqutu, xalq üsyanı və İranda ABŞ-yönlü hakimiyyətin qurulması.
Belə bir nəticəni tamamilə istisna etmək olmaz, lakin mövcud şərtlər daxilində bu, son dərəcə az ehtimallıdır. Açıq demək lazımdır ki, bu, demək olar ki, mümkünsüzdür.
Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, amerikalılar mövcud rejimi devirsələr belə, nəticə onların istədiyi kimi olmaya bilər. ABŞ-ın rejim dəyişikliyi cəhdlərinin hamısı fəlakətlə nəticələnib. İraq, Suriya və Liviya dərhal yada düşür.
İranda mövcud rejimin devrilməsi böyük ehtimalla xaos yaradacaq. İran cəmiyyətində gizli qalmış bütün ziddiyyətlər üzə çıxacaq və zorakılıq, milli və məzhəbi qarşıdurmalar, ABŞ-ın daha əvvəl qarışıqlıq yaratdığı digər ölkələrdə gördüyümüz dəhşətli ssenarilər təkrarlanacaq.
Bu isə bütün Yaxın Şərq üçün uzun illər davam edə biləcək xaos, müharibə və böhranlar, xalqlar üçünsə əsl kabus deməkdir.
Çox da xoş perspektiv deyil!
İkinci ssenari isə budur: rejim ilkin zərbələrə baxmayaraq tab gətirir. Bombardman böyük itkilər və dağıntılar törətsə də, həlledici nəticə vermir.
Açıq ifadə etsək, ya ABŞ və İsrail tez qələbə qazanacaq, ya da müharibə uzanarsa, onlar çox keçmədən ciddi çətinliklərlə üzləşəcəklər.
Vyetnam müharibəsi zamanı Henri Kissincer demişdi: “Biz uduzuruq, çünki qalib gəlmirik. Onlar isə qalib gəlirlər, çünki uduzmurlar”.
Eyni məntiq indi İranda daha böyük qüvvə ilə tətbiq olunur. Rejimin etməli olduğu əsas şey sadəcə dözmək, içəridə birliyi qorumaq və gözləməkdir; eyni zamanda isə ABŞ-a ciddi ziyan vura biləcək, İranın imkanları daxilində olan hədəflərə zərbələr endirməkdir.
Ən aydın hədəf Hörmüz boğazını bağlamaq ola bilər. Bu boğaz dünya ticarətinin ən mühüm “damarlarından” biridir. Onun bağlanması dünya iqtisadiyyatı üçün fəlakətli nəticələr doğurar.
Nəhayət, ABŞ məğlubiyyəti etiraf etməyə və hansısa kompromis axtarmağa məcbur qalardı.
Hətta tam istisna edilmir ki, pərdə arxasında amerikalılarla iranlılar arasında ən pis ssenarinin qarşısını almaq üçün gizli danışıqlar gedir.
Hazırkı anda bu, ən azından çox az ehtimal olunan bir variant kimi görünür. Qarşılıqlı ittihamların, qınaqların və təhqirlərin getdikcə sərtləşməsi, hərbi qüvvənin fövqəladə dərəcədə yığılması və ən əsası, Ağ Ev sahibinin inadkarlığı göstərir ki, qarşıdurma daha da kəskinləşəcək.
Doğrudan da ən ehtimallı nəticə budur. Amma bunu kim qəti deyə bilər? Beynəlxalq gizli diplomatiyanın qaranlıq dünyası həmişə qapalı qapılar arxasında işləyir və müəyyən şəraitdə “mümkünsüz” görünən razılaşmalar da əldə oluna bilər.
Bu məsələni açıq buraxmalıyıq. Çünki müharibənin konkret nəticəsinin nə olacağını dəqiq demək mümkün deyil.
Müharibəyə münasibətimiz
Kommunistlərin müharibəyə münasibəti həmişə konkret məsələdir. O, moralist və ya sentimental meyarlarla yox, hər bir konkret halda yalnız dünya proletar inqilabının ümumi maraqları ilə müəyyən edilir.
Bizim mövqeyimiz heç vaxt “kim birinci hücum etdi?” kimi formal suallarla təyin olunmur. Çox vaxt müdafiə müharibəsi aparan ölkələr belə, məcburən ilk olaraq hücuma keçə bilirlər. Amma bir məsələni tam aydın deyək: Amerika Birləşmiş Ştatları planetin ən dəhşətli, ən mürtəce və ən əksinqilabi qüvvəsidir. Və beynəlmiləlçi kimi bizim borcumuz bu əksinqilabi “canavara” və onun İsrail proksilərinə qarşı əlimizdə olan bütün vasitələrlə barışmaz mübarizə aparmaqdır.
Əgər hər hansı ölkəyə qarşı səbəbsiz, təhriksiz təcavüzün nümunəsi varsa, məhz bu hadisədir.
İnqilabi Kommunist İnternasionalı öz mövqeyini tam açıq və birmənalı şəkildə ifadə etməlidir:
Biz ABŞ imperializminin və onun İsrail proksilərinin təcavüzkar hərəkətlərinə qarşı İranın şərtsiz müdafiəsinin tərəfdarıyıq.
Bu, heç bir halda Tehrandakı rejimə dəstək demək deyil. Bu rejimlə hesablaşmaq işi İran xalqının və yalnız İran xalqının işidir. Heç bir şərtlə onlar bu problemi ABŞ imperializminin “həll edəcəyinə” ümid bağlaya bilməzlər.
Hər şeydən əvvəl, biz mürtəce imperialist müharibələrə qarşıyıq və həqiqi düşmənə qarşı bütün zəhmətkeşlərin birliyinin tərəfdarıyıq. Həqiqi düşmən isə yırtıcı imperializmdir və onun arxasında dayanan kapitalist sistemdir.