Azərbaycanda Ukrayna müharibəsi haqqında müzakirələr çox vaxt qəribə bir məntiqi tələyə düşür. Vladimir Putinin işğalçı siyasətinə qarşısansa, deməli, Volodimir Zelenskini dəstəkləməlisən, Rusiya ordusunun Ukraynaya hücumunu pisləyirsənsə, deməli, Kiyevdəki siyasi quruluşu demokratik, mütərəqqi və az qala xalq hakimiyyətinin nümunəsi kimi qəbul etməlisən. Halbuki siyasətə futbol azarkeşliyi kimi baxmaq yaxşı heç nə vəd etmir. Bir imperialist gücün təcavüzkar siyasətini rədd etmək digər dövlətin hakim sinfinin maraqlarını öz maraqlarımız kimi qəbul etməyi tələb etmir. Rusiyanın 2022-ci ildə başladığı tammiqyaslı işğal Ukraynaya nəhəng insan və iqtisadi itkilər gətirib, Rusiya zərbələri bu gün də dinc əhali arasında ölümə səbəb olur. Lakin bundan Ukrayna oliqarxiyasının korrupsiyası, işçilərin hüquqlarına münasibəti və ya Zelenski administrasiyasının hakimiyyəti mərkəzləşdirməsi yox olmur. Bunlar iki ayrı həqiqət deyil, eyni kapitalist dünyanın bir-birinə dolaşmış iki tərəfidir.
Son günlər Ukraynada üzə çıxan hadisələr bu ziddiyyəti xüsusilə çılpaq göstərir. NABU və SAPO-nun “Carthage” əməliyyatı Baş Prokurorluğun daxilinə qədər uzanan mümkün korrupsiya şəbəkəsini araşdırır. İstintaq Baş Prokurorluğun bir yüksək vəzifəli əməkdaşını fırıldaqçı çağrı mərkəzlərinə hüquq-mühafizə orqanlarının müdaxiləsindən qorunmaq müqabilində rüşvət almaqda ittiham edib. “Ukrainska Pravda”nın hüquq-mühafizə orqanlarındakı mənbələri iddia edir ki, ayrı-ayrı çağrı mərkəzlərindən aylıq təxminən 7 min dollar alınmış, sxemin ən geniş dövründə isə 500-ə qədər mərkəz onun əhatəsində ola bilərdi və mümkün aylıq gəlir 3,5 milyon dollara çata bilərdi. Bunlar hələ məhkəmədə sübuta yetirilmiş faktlar deyil. Baş prokuror Ruslan Kravçenko şəxsən cinayətdə ittiham olunmayıb və bütün əlaqələri rədd edib. Bununla belə, o istefa verdi və sentyabrın 15-də Ali Rada 317 səslə onun vəzifədən azad edilməsinə razılıq verdi. Yəni söhbət sosial şəbəkə şayiəsindən yox, dövlət aparatının zirvəsində real siyasi böhrana çevrilmiş istintaqdan gedir.
Hərçənd bu qalmaqala bir neçə rüşvətxor məmurun işi kimi baxmaq dolğun təhlili elə başlanğıcdaca yarımçıq qoyardı. Ukraynadakı oliqarxik sistem Zelenskinin prezidentliyi ilə yaranmayıb. Onun kökləri SSRİ dağıldıqdan sonra baş verən kapitalist bərpasına, dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsinə və keçmiş ictimai sərvətin kiçik bir qrupun əlində cəmləşməsinə gedib çıxır. Dünya Bankının araşdırmaları Ukraynada 1990-cı illərin kütləvi özəlləşdirilməsi nəticəsində regional biznes qruplarının gücləndiyini, sonrakı onilliklərdə iri maliyyə-sənaye qruplarının siyasi partiyalar, parlament, dövlət müəssisələri, məhkəmələr və prezident administrasiyaları üzərində təsir qurduğunu qeyd edir. 2014-cü ildən sonra bəzi oliqarxlar zəifləsələr də, biznes qrupları ilə dövlət arasındakı əlaqələrin əsas strukturu qorunub. Başqa sözlə, korrupsiya sistemin üzərinə sonradan yapışmış çirk deyil. Şəxsi kapitalın dövlət hakimiyyəti ilə qovuşduğu oliqarxik kapitalizm şəraitində korrupsiya həmin sistemin fəaliyyət mexanizmlərindən birinə çevrilə bilir.
Məhz buna görə 2019-cu ildə korrupsiyaya qarşı mübarizə və köhnə siyasi elitanın dəyişdirilməsi şüarı ilə hakimiyyətə gələn Zelenskinin prezidentliyi də bu münasibətləri kökündən ləğv etmədi. 2025-ci ildə başlayan “Midas” əməliyyatı dövlətin nüvə energetikası şirkəti “Energoatom” ətrafındakı böyük korrupsiya sxemini araşdırmağa başladı. NABU və SAPO-nun məlumatına görə, cinayət təşkilatı strateji dövlət müəssisələrinin fəaliyyətinə təsir göstərərək qanunsuz gəlir əldə etmək və həmin vəsaitləri leqallaşdırmaq məqsədi daşıyıb. İstintaq materiallarında Zelenskinin keçmiş biznes tərəfdaşı və yaxın çevrəsinə daxil olmuş Timur Mindiç də təşkilatçılardan biri kimi göstərilib, iş üzrə keçmiş və hazırkı yüksək vəzifəli şəxslərin adları çəkilib. Burada da təqsirsizlik prezumpsiyasını unutmamaq lazımdır ki, ittihamlar məhkəmənin yekun hökmü deyil. Lakin problem məhz miqyasındadır. Bir qalmaqal prokurorluğa, digəri dövlət energetikasına, üçüncüsü yüksək siyasi çevrələrə gedib çatırsa, söhbət yalnız “pis adamların” əxlaqından yox, sərvət və hakimiyyət arasındakı institusional münasibətdən gedir.
Bu mənzərənin ən maraqlı tərəflərindən biri odur ki, Ukrayna cəmiyyətinin özü də korrupsiya problemini müharibənin yaratdığı “ikinci dərəcəli məsələ” hesab etmir. Kiyev Beynəlxalq Sosiologiya İnstitutunun 2026-cı ilin aprelində keçirdiyi sorğuda respondentlərdən korrupsiya ilə Rusiyanın hərbi təcavüzü arasında hansının ölkənin inkişafı üçün daha böyük təhlükə olduğunu seçmək tələb ediləndə 54 faiz korrupsiyanı, 39 faiz isə Rusiya təcavüzünü seçib. Burada mühüm metodoloji detal var, eyni institut fevral ayında açıq sual verdikdə respondentlərin 65 faizi müharibəni, yalnız 29 faizi korrupsiyanı əsas problemlər arasında göstərmişdi. Yəni bu rəqəmi “ukraynalılar Rusiyadan daha çox öz hökumətindən qorxurlar” tipli ucuz nəticəyə çevirmək düzgün olmazdı. Halbuki nəticə başqa bir şeyi aydın göstərir ki, korrupsiya problemi yalnız Kremlin təbliğatının uydurduğu mövzu deyil və Ukrayna cəmiyyətinin özündə hakimiyyətə münasibətin ciddi elementidir.
Zelenski administrasiyasının 2025-ci ilin iyulunda NABU və SAPO-nun müstəqilliyini məhdudlaşdırmağa cəhd etməsi buna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Prezidentin hakim partiyasının dəstəklədiyi dəyişiklik baş prokurora antikorrupsiya işlərinə daha geniş müdaxilə imkanları verirdi. Zelenski bunu qurumlarda mümkün Rusiya təsirinin aradan qaldırılması ilə əsaslandırdı, ancaq qərar Kiyev və digər şəhərlərdə müharibə başlayandan bəri ən böyük hökumət əleyhinə etirazlara səbəb oldu. Minlərlə insan küçələrə çıxdı, Avropa İttifaqı da narahatlığını bildirdi və nəticədə Zelenski geri çəkilərək qurumların müstəqilliyini bərpa edən yeni qanunu imzaladı. Bu hadisə iki mühüm həqiqəti göstərdi. Birincisi, Ukrayna cəmiyyəti Zelenski hakimiyyəti ilə eyniləşdirilə bilməz, ikincisi, “müharibə gedir” arqumenti hakimiyyətin bütün addımlarını toxunulmaz elan etmək üçün avtomatik bəraət deyil.
Marksist baxışın liberal korrupsiya tənqidindən ayrıldığı əsas nöqtə isə bundan sonra başlayır. Liberal yanaşma adətən problemi belə qoyur: institutlar müstəqil olsun, məmurlar rüşvət almasın, məhkəmələr işləsin və kapitalizm “normal” fəaliyyət göstərsin. Lakin işçilər üçün məsələ yalnız nazirin və ya prokurorun nə qədər oğurlaması deyil. Dövlətin tamamilə qanuni şəkildə hansı sinfin maraqlarını qoruması da eyni dərəcədə vacibdir. Ukraynada hərbi vəziyyət şəraitində əmək hüquqları ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı hələ 2022-ci ildə qeyd edirdi ki, yeni qaydalar işəgötürənlərə işçiləri xəstəlik və məzuniyyət dövründə işdən çıxarmaq, bəzi hallarda həmkarlar ittifaqının razılığı olmadan əmək münasibətlərinə xitam vermək üçün daha geniş imkanlar yaradıb. ILO-nun sonrakı sənədlərində də həmkarlar ittifaqları hərbi vəziyyət dövründə işçi hüquqlarının qorunması ilə bağlı narahatlıqlarını saxlayıblar və təşkilat müəyyən məhdudiyyətlərin yalnız fövqəladə vəziyyətin tələb etdiyi həddə tətbiq olunmalı olduğunu vurğulayıb. Deməli, korrupsiya ilə yanaşı sinfi münasibətlərə baxmayan təhlil Ukrayna kapitalizminin yalnız səthini görür.
Müharibə neoliberal iqtisadi dəyişiklikləri də dayandırmayıb. Ukraynanın BVF ilə proqramlarında dövlət müəssisələrinin idarəetmə modelinin dəyişdirilməsi, dövlət mülkiyyətinin təsnifləşdirilməsi və gələcək özəlləşdirmələr üçün çərçivənin hazırlanması kimi struktur öhdəliklər açıq şəkildə yer alır. BVF bunu iqtisadi sabitlik, səmərəlilik və Avropa İttifaqına inteqrasiya proqramının hissəsi kimi təqdim edir. Marksist təhlildə isə bunun başqa tərəfi görünür, ölkənin infrastrukturunun dağıdıldığı, milyonlarla insanın müharibənin yükünü daşıdığı bir vaxtda gələcək yenidənqurmanın kim tərəfindən, kimin mülkiyyətində və hansı sinfin hesabına aparılacağı məsələsi getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Müharibədən sonrakı Ukraynanın yüz milyardlarla dollarlıq yenidənqurma bazarı sadəcə “yardım” məsələsi olmayacaq, dövlət aktivləri, kreditlər, xarici kapital, podratçılar və gələcək gəlirlər uğrunda nəhəng iqtisadi mübarizə meydanı olacaq.
Siyasi sahədə də müharibə dövlət hakimiyyətinin mərkəzləşdirilməsini gücləndirib. 2022-ci ildə Zelenskinin fərmanı ilə Rusiya ilə əlaqələrdə və ya kollaborasionizmdə ittiham edilən 11 siyasi partiyanın fəaliyyəti hərbi vəziyyət müddətində dayandırıldı, onların arasında bir sıra sol və sosialist adlanan təşkilatlar da vardı. Dövlət televiziya məkanında “United News” telemarafonu vasitəsilə əsas oyunçuya çevrildi və Sərhədsiz Reportyorlar təşkilatı sonradan hökuməti bu modelə son qoymağa çağırdı, hərçənd eyni təşkilat Ukraynada müstəqil medianın fəaliyyətini və Rusiyanın müharibəsinin jurnalistikaya yaratdığı böyük təhlükəni də vurğulayır. 2026-cı ilin sentyabrında isə Zelenski keçmiş mətbuat katibi Yuliya Mendel də daxil olmaqla bir sıra şəxslərə Rusiyanın təbliğatını yaymaq ittihamı ilə onillik sanksiyalar tətbiq etdi, Mendel ittihamları və sanksiyaların legitimliyini rədd edir. Bütün bunlar Ukraynanın diktatura olduğu kimi primitiv nəticəni avtomatik yaratmır, lakin müharibə şəraitində icra hakimiyyətinin əlində yığılan fövqəladə səlahiyyətlərin tənqidi şəkildə araşdırılmasını zəruri edir.
Azərbaycan oxucusu üçün əsas dərs məhz budur ki, Putin hakimiyyətinin reaksion və işğalçı siyasətindən iyrənmək üçün Zelenskidən siyasi müqəddəs düzəltməyə ehtiyac yoxdur. Eyni şəkildə Zelenski hakimiyyətinin korrupsiyasını, oliqarxlarla əlaqələrini və işçilərə qarşı siyasətini tənqid etmək Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinə bəraət qazandırmır. Bu iki mövqeni bir-birinə zidd hesab etmək bizi marksist təhlildən uzaqlaşdırıb dövlətlərarası geosiyasətin azarkeşlərinə çevirir, biri Moskvanın bayrağını, digəri Kiyevin və NATO-nun bayrağını seçir, amma hər iki halda müharibənin hesabını ödəyən insanların sinfi maraqları ikinci plana keçir.
Marxist.com məqaləsinin ən güclü tərəfi də məhz bu istiqamətdə inkişaf etdirilə bilər. Problem “Zelenski pisdir” kimi şəxsiləşdirilmiş nəticə deyil. Zelenski getsə, amma xüsusi mülkiyyətin, oliqarxik sərvətin, xarici kapitalın və dövlət hakimiyyətinin indiki münasibətləri qalsa, korrupsiyanın sosial bazası da yox olmayacaq. Məsələ bir prezidentin xarakterində deyil, Ukraynanın SSRİ-nin dağılmasından sonra keçdiyi kapitalist transformasiyanın yaratdığı sinfi quruluşdadır. Dünya Bankının belə “state capture”, yəni dövlətin xüsusi maraqlar tərəfindən ələ keçirilməsi kimi təsvir etdiyi münasibətləri yalnız daha dürüst prokuror və daha şəffaf tenderlə izah etmək mümkün deyil.
Bu səbəbdən Ukrayna müharibəsinə marksist baxış iki həqiqəti eyni anda saxlamağı tələb edir. Ukrayna əhalisi Rusiyanın hərbi təcavüzünün qurbanıdır və onun şəhərlərinin bombalanması, insanların öldürülməsi, ərazilərinin işğalı heç bir “NATO təxribatı” formulu ilə normallaşdırıla bilməz. Amma həmin xalqın Moskvanın ordusuna qarşı müqaviməti Zelenski administrasiyasının, Ukrayna oliqarxiyasının və Qərb kapitalının maraqları ilə eyni şey deyil. RCI-nin sinfi yanaşmasından çıxan əsas fikir də burada yerləşir: Ukrayna işçilərinin maraqları nə Kremlin geosiyasi məqsədlərinə, nə Kiyev oliqarxiyasının hakimiyyətinə, nə də Ukraynanı öz strateji qarşıdurmasının meydanına çevirən böyük Qərb dövlətlərinin maraqlarına avtomatik şəkildə bərabər tutula bilər.
Və bəlkə də, Azərbaycanda Ukraynaya baxarkən ən çox məhz bunu xatırlamaq lazımdır ki, bir xalqın işğala qarşı müqavimətinə hörmət etmək həmin xalqın prezidentinə sitayiş etməyi tələb etmir. Dövlət başçılarından qəhrəman düzəltmək siyasəti anlamağın ən rahat, eyni zamanda ən təhlükəli üsullarından biridir. Marksizmin vəzifəsi isə rahat miflər yaratmaq yox, müharibə bayraqlarının arxasında gizlənən mülkiyyət münasibətlərini, sinfi maraqları və hakimiyyət mexanizmlərini üzə çıxarmaqdır.